Een klein fragment van spraak, opgenomen op iemands eigen telefoon, kan in de toekomst het verschil maken tussen een terugval in psychose of tijdig ingrijpen. Dat denken althans de onderzoekers Iris Sommer, Moustafa Badwy-Dijkgraaf en Nico van Beveren die daar de komende tijd onderzoek naar gaan doen.

Wat ooit begon als een experimenteel idee in een Groningse onderzoeksgroep, groeit nu volgens het trio uit tot een van de meest veelbelovende innovaties in de ggz: taalanalyse met kunstmatige intelligentie (AI).

Antes gaat als eerste ggz-organisatie - binnen de divisie Ambulant - onderzoeken hoe AI-spraakanalyse kan helpen om in de alledaagse praktijk signalen van terugval eerder te herkennen. Daarmee zet Antes een belangrijke stap richting toekomstgerichte zorg, waarin technologie cliënten ondersteunt en het contact tussen cliënt en behandelaar verdiept. 

Taal weerspiegelt functioneren
Het onderzoek, onder leiding van prof. Iris Sommer (UMC Groningen) en uitgevoerd binnen het project Language In Psychosis (LIPS), onderzoekt hoe subtiele veranderingen in spraak kunnen verraden hoe het met iemand gaat. Want taal is meer dan woorden: het is een weerspiegeling van denken, voelen en functioneren. En AI analyseert pauzes, toonhoogte en woordkeuze als nieuw hulpmiddel.  

Er zit zoveel informatie in hoe iemand spreekt,vertelt arts i.o.t. psychiater Moustafa Badwy-Dijkgraaf van Antes en PhD-kandidaat bij het UMCG. Als ik zelf met patiënten spreek, luister ik ook naar hoe ze spreken en wat ze zeggen. Of ze vlak klinken, of ze het over allerlei zaken hebben zoals de CIA en de Mossad. Kleine verschillen zijn natuurlijk moeilijk op te merken, maar een computer kan duizenden patronen tegelijk analyseren. Zo kan een computer veranderingen waarnemen, waar dat voor een mens nog nauwelijks mogelijk is."

Indrukwekkende techniek
De techniek is indrukwekkend: spraakopnames van patiënten worden met behulp van neurale netwerken geanalyseerd op geluid (akoestische) en inhoud (semantische) kenmerken. Zo kijkt AI niet alleen naar wat iemand zegt, maar ook hoe hij het zegt. Worden zinnen onsamenhangender? Verandert de toonhoogte of het ritme? Gaat iemand meer fluisteren? Zulke signalen kunnen duiden op een beginnende terugval. 

Van spreekkamer naar smartphone 
Wat deze innovatie baanbrekend maakt, is dat het onderzoek een stap verder gaat dan de gecontroleerde labomgeving. Waar eerdere studies plaatsvonden in stille spreekkamers met professionele microfoons, worden de opnames nu gemaakt via een eenvoudige app op de telefoon van de deelnemer, die om de zoveel tijd iets moet inspreken. Dat maakt het systeem laagdrempelig, maar ook realistischer. In de praktijk zullen mensen immers niet in een geluidsdichte ruimte zitten wanneer hun mentale toestand verandert. De vraag is nu: werkt de technologie ook in die weerbarstige werkelijkheid? Badwy-Dijkgraaf wordt bij zijn onderzoek begeleid door Nico van Beveren.

Tussen technologie en vertrouwen 

Natuurlijk roept het gebruik van AI in de psychiatrie vragen op., beseffen de onderzoekers Over privacy, over vertrouwen, en over de rol van technologie in de zorg. Badwy-Dijkgraaf benadrukt dat juist daar de sleutel ligt: Het moet nooit een black box worden. AI mag niet zeggen: De computer vindt dat u psychotisch bent.Het moet altijd begrijpelijk en bespreekbaar blijven. 

Zon systeem zou patiënten en behandelaars automatisch kunnen waarschuwen bij opvallende veranderingen. Geen robot die beslist, maar een extra hulpmiddel dat gesprekken verdiept en de behandelrelatie versterkt. Want als iemand hoort: Je spreekt anders dan vorige week hoe gaat het met je? opent dat de deur naar dialoog, niet naar stigmatisering. 

In haar editie van maart 2026 van YN besteedt Ypsilon uitgebreid aandacht aan de gevaren én kansen  van A.I.